روزه رکن سوم از ارکان اسلام، بر هر مرد و زن مسلمان که عاقل بالغ باشند، برای یک ماه از جانب خدا فرض می باشد؛ اما کسانی که عذر شرعی دارند و نمی توانند روزه بگیرند،  از جانب خدا و رسولش اجازده دارند که روزه نگیرند. این حکم مشمول دو طبقه از افراد می شود.
یک طبقه شامل افرادی است که بر آن ها، روزه ی فرضی و قضایی فرض نیست بلکه در عوض باید فدیه ی روزه را بپردازند. گروه دوم، شامل کسانی می شود که هرگاهی که به خاطر عذر شرعی روزه را می خورند، گرفتن روزه ی قضایی بر آن ها واجب است و بر آن فدیه روا نیست.
 
1. گروهی که روزه ی فرضی و قضایی بر آن ها فرض نیست
در این مورد شیخ الحدیث مولوی عبدالظاهر صدیقی، می گوید: " شریعت اسلام کسانی را که بر آن ها روزه ی رمضان و نیز روزه ی قضایی فرض نیست، به پنج بخش تقسیم نموده است."

• شیخ فانی: فردی که به دلیل پیری و زیادی سن، قادر به روزه گرفتن نیست. در این مورد حضرت عبدالله ابن عباس، روایت می کند((رخص الشيخ الکبيران يفطرا ويطعم عن کل يوم مسکين ولاقضا عليه) رواه الدارقطني والحاکم  فقه السنة  ٣٨٩مخ جلد اول.
ترجمه: افراد دارای سن زیاد(شیخ فانی) روزه را بخورند و در بدل هر روز باید برای مسکینان غذا بدهند. بر آنان روزه ی قضایی نیست.

• مریضی که لاعلاج در بستر است و امکان خوب شدنش وجود ندارد، بر او روزه ی فرضی و قضایی، فرض نیست.

• کسانی که در طول سال،  از فقر در طول سال کارهای شاقه برای پیدا کردن نفقه حلال به خانواده ی خود، اجرا می نمایند و روزه گرفتن برای شان سخت است، آن ها باید  هر روز به یک مسکین فدیه به اندازه یک صاع یا نیم صاع بدهد . اندازه فدیه یک ۲۰۴۰ گرام گندم و همچنان برابر به نیم سیر جو و خرما می شود.

• زن حامله که به خاطر گرفتن روزه امکان ضایع شدن حملش برود.

• زن طفل دار که به طفلش شیر می دهد، اگر روزه بگیرد امکان این که دیگر شیر برای طفلش تهیه نشود وجود داشته باشد و از این سبب خطری برای کودکش مواجه باشد بر او نیز روزه ی فرضی و قضایی روا نیست.

در سنن اوبوداوود، حضرت اکرمه و ابن عباس (رض) در باره ی این آیت ( وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ )ترجمه ( کسانی که توان گرفتن روزه را ندارند، باید در بدل آن به مسکینان غذا بدهند) حدیثی را روایت نموده می گویند، در گروه سالخورده گان که در حدیث ذکر است، زنان حامله و زنان شیر ده نیز شامل می باشند. این حدیث را در کتاب بزاز هم نقل شده است که در بدل روزه خوردن زنان حامله و زنان شیرده، فدیه است نه روزه ی قضایی.
برای گروه های که یاد شد، گرفتن روزه ی فرضی یا قضای به جای روزه ی فرضی، روا نیست بلکه در بدل هر روز فدیه ای است باید برای بینوایان داده شود.

2. کسانی  که به دلیل عذر شرعی روزه شان را می خورند و بر آن ها گرفتن روزه ی قضایی لازم است
در مورد این گروه، قاری ذبیح امام مسجد خواجه ملا و مسوول مدرسه ی خالقی زاده می گوید: کسانی که به خاطر عذر شرعی روزه می خورند و باید قضایی بگیرند، شامل مسافران و مریضان است. خداوند بزرگ در این مورد می فرماید (وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ...) سورة البقره آية : ۱۸۵  ترجمه: ( کسانی از شما در هنگام سفر و مریضی روزه خورده اند، قضا به جا آورند...) مسافر روزهایی را که از رمضان در سفر روزه نداشته است شمرده و باید برای هر روز روزه ی قضایی بگیرد.
و نیز شیخ الحدیث مولوې محمد ظاهر صدیقې، با ذکر آیت بالا می گوید، کسانی که باید با خوردن رمضان به دلیل عذر شرعی باید روزه ی قضا بگیرند، مسافران و مریضانی است که دوباره صحت یاب می شوند، همچنان زنان حایضه و نفاسه نیز شامل این گروه می شود.

صدیقی اضافه می کند که کسانی که به دلیل داشتن عذر شرعی قادر به روزه گرفتن نیستند و باید روزه ی قضایی بگیرند، از این قرار اند:
  ۱. خوردن روزه در هنگام سفر روا است؛ مگر اگر توان داشته باشد گرفتنش فضیلت بیشتر دارد. چنانچه در سوره ی بقره آیت 184 آمده است (فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ) ترجمه ( کسی که توان دارد، بهتر است که(درهنگام سفر) روزه بگیرد) البته  به شرط آن که فاصله ی سفر در نظر گرفته شود. در زمان حاضر فاصله ی سفر از دید مفتیان از 77 کیلومتر کمتر نیست و مسافر پس از مقیم شدن باید روزه ی قضایی بگیرد. در این مورد حضرت عبدالله ابن عباس از رسول کریم (ص) روایت می کند: (ان الله وضع  عن المسافرالصوم وشطرالصلاة وعن الحبلي ولمرضع الصوم ) ترجمه: خدا وند برای مسافر خوردن روزه و نخواند نصف از نماز را، روا دانسته است همچنان روزه را برای زنان حامله و زنان شیرده نیز، فرض نگردانده است. فقه السنة ٣٩٠ جلد اول

۲. مریض : مریضی که به دلیل مریضی اش روزه می خورد، زمانی که صحت یاب شد لازم است که روزه ی قضایی به تعداد روز های خورده بگیرد.
3. زنان حایضه و نفاسه: زمانی که در ماه مبارک رمضان زنان دچار مریضی ماهوار خود می شوند و روزه می خورند، پس از ختم این دوره باید روزه ی قضایی بگیرند و نماز های قضایی را بخوانند. همچنان زنانی که در جریان ماه رمضان  کودک خویش به دنیا می آورند و در این هنگام روزه نیستند، باید پس از خوب شدن روزه ی قضایی بگیرند و نماز قضایی بر پا دارند.
در این مورد عایشه ی صدیقه روایت می کند: ( قالت کنا نحيض علي عهد رسول الله ص  فنومر بقضا الصوم ولانومر بقضا الصلاة) رواه  بخاري و مسلم .  ترجمه : وقتی که در زمان حضور نبی کریم من دچار  مریضی ماهوار می بودم، رسول الله ص به ما به گرفتن روزه قضایی امر می کرد؛ اما به خواندن نماز های قضایی امر نمی فرمود.
.

کسانی که در ماه مبارک رمضان به این دست از مشکلات روبرو می شوند و در باره ی احکام شرعی شان تردید دارند، باید با علماء دین اسلام، مشورت نمایند.